I november 2000 hadde TV2 i programmet Rikets tilstand harde angrep på AKP (og tidligere medlemmer i partiet) på bakgrunn av partiets syn på forholda i Sovjet, Kina og Kampuchea. På disse sidene gjengir AKP en del innlegg i debatten som fulgte.
Tilbake til oversikt over historiedebatten | Til AKPs hjemmeside
Gerhard Helskog og TV 2 har spelt opp til dans – krigsdans. Debatten om stalinismen handlar om fortida, men under overflata står den verkelege kampen – om framtida.
Politikk er krig ført med andre middel. Men når det gjeld ideologiske spørsmål er frontane gjerne så harde at vi like godt kan ta fram uttrykket ideologisk krigføring. Gerhard Helskog og TV 2 har trekt i stridsbrynja, og slutta seg til det internasjonale korstoget som for alvor kom i gang då franske historikarar med Stéphane Courtois i spissen ga ut Kommunismens svartebok i 1997 (Le Livre noir du communisme. Crimes, terreur, répression). I denne boka blir "kommunismens offer" talte opp over 800 sider, og Courtois agiterer for ein "Nürnbergprosess" som kan gjera opp med alt det som endeleg klappa saman i 1989.
Helskogs program Rikets tilstand har sett fokus på at norske revolusjonære uttrykte støtte til Stalinregimet og Kambodsjas Pol Pot. Andre medier har hengt seg på. Kampen blir ført som ein debatt om venstreradikalismen på 70-talet. Men tidsintervallet skaper ein falsk effekt: Dette er ikkje ein debatt om debatten, det er eit nytt slag i nett den same krigen som vart ført i 70-åra, ein krig der AKP (m-l) tok på seg rolla som den marxistiske tradisjonen sin einaste rettmessige arving her til lands.
Eit problem med krigar er at dei gjev lite rom for nyansar. Det er svart og kvitt. For eller mot. God eller vond. Krigens verdsbilete er eit enkelt verdsbilete: "Spørsmålet om Stalin har aldri vært noe stort 'problem' for virkelige marxist-leninister" (frå Sentralkomiteens framlegg til beretning til AKP (m-l)s skipingskongress i 1973).
Det er ei kjend sak at alltid det finst nokon som profitterer på krigen, og dei kan finnast på begge sider av fronten. "Nyansane" som forsvann i konfrontasjonen mellom pro-kapitalistar av Per Egil Hegge-typen og den stalinistiske ml-rørsla var all marxisme som ikkje passa inn i marxismen-leninismen-mao-tse-tungs-tenking. I denne krigen fanst ikkje rom for Rosa Luxemburg, som alt i 1918 kritiserte bolsjevikane for å trakka på sosialismen ved å trakka på den demokratiske kjerna i teorien.
Det var 70-talet, det var krig, og det var ikkje mogleg for ein revolusjonær å koma trekkjande med kritikk av Stalin utan å bli stempla som agent og overløpar. Slik reproduserte dei leiande kreftene i ml-rørsla sitt ideologiske grep. Og slik fekk Per Egil Hegge den Gode fiende som han elskar å hata. Dei mest hardføre haukane på begge sider har gjerne god bruk for kvarandre.
Men desse motpolane hadde meir til felles. McCarthy-ismen var dualistisk; den frie verda stod mot Vondskapens imperium. Good guys mot bad guys.
Like dualistisk er marxismen-leninismen. 70-talets (m-l)-ar kunne bli oppmoda til å "ta kamp mot den borgarlege sida i seg" om ho synte avvik frå den sanne, proletære lina. Når Pol Pot stod mot USA, måtte Pol Pot vera God, for USA var Vond. Når Krutsjov tok oppgjer med Stalin, måtte Stalin vera God, for Krutsjov var definitivt Vond. Kontinuitet mellom Stalin og Krutsjov var ikkje eit alternativ. Og SV var ein "hovudfiende". "Alle tankeretningar har klassestempel," sa Mao. "Alle tankar har klassestempel," lydde det lett forvrengde ekkoet på norske studieringar.
Alt kunne delast i to, men berre i to. Når det ikkje fanst marknadsrelasjonar og privat kapital i Stalins Sovjet anno 1950, måtte dette samfunnet vera sosialistisk. For det var jo ikkje kapitalistisk, det kunne alle sjå. Men kva om Sovjet under Stalin korkje var kapitalistisk eller sosialistisk i noka meiningsfull tyding av ordet? Tanken var utenkjeleg. Skjemaet opna ikkje for han. Ein generasjon av revolusjonære var såleis dømde til å forsvara sin Lucifer, Stalin, om enn aldri så motviljug. Slik er tvangen i eit dualistisk verdsbilete der premissane er lagt av andre krefter, i andre land, i andre tider.
Og AKP (m-l) hadde ikkje berre sympati for styresett og ideologi utvikla under Stalin-tida. Partiet gjorde ideologien til sin eigen. I heile partiet sin gullalder var bodskapen til det norske folk at det berre skulle ha eitt politisk parti – AKP (m-l). Fyrst i 1984, 100 år etter innføringa av parlamentarismen, gjekk partiet vekk frå programfestinga av eittpartidiktaturet. Er det eigentleg så underleg at det framleis blir tv-program av den slags?
Den instinktive reaksjonen mot Gerhard Helskog kan nok vera ganske sterk hos mange på venstresida. Og svaret frå Jorun Gulbrandsen – Kva med USA? Kva med Israels terror? – vinn nok gehør i mangt eit radikalt hjarte. Men kva hjelpte det Akilles at han hadde sterke offensive våpen?
I 1974 kom ei bok som ville ta sosialismens veikaste punkt på alvor. "Vi mener at denne boken kan bidra til å løse opp "Stalin-nevrosen" på venstrefløyen i norsk politikk ved å vise at det er mulig å være en "ærlig marxist" uten å havne i en stalinistisk teori og praksis," skreiv forfattarane av artikkelsamlinga Stalinismen – en marxistisk kritikk. Men pasienten var ikkje mottakeleg for terapi. "Det hadde vært en fordel å få satt en stopper for slikt storsnutet tøv" skreiv Materialisten – AKP (m-l)s "tidsskrift for teoretisk kamp" på Universitetet i Oslo – om synspunkta til Hans Ebbing og dei andre antistalinistane på venstre fløy.
Boka vart nok ikkje omsett i Oktober-bokhandlane. Ho glimrar med sitt fråvær i mang ei bokhylle velfylt med marxistisk litteratur av dei fem store. I dei same bokhyllene manglar også Rosa Luxemburg, Leo Trotskij, Antonio Gramsci, Hal Draper – ta kva antistalinistisk marxist som helst. Om det er sant at leiande (m-l)-kader på 70-talet ikkje visste nok til å ta eit moralsk forsvarleg standpunkt til stalinismen, var det i så fall ikkje fordi kunnskapen ikkje var tilgjengeleg. Dei ville ikkje vita.
Dei gjekk ut i krigen med ein godt synleg akilleshæl, og fienden hogg til. Det er ingen tvil om at såret verkar framleis, sjølv om dei kjetterske konklusjonane i Stalinismen – en marxistisk kritikk forlengst er godtekne langt inn i det innarste av AKP.
Kva skal dei neste generasjonane av heroisk
ungdom som går på barrikadane mot pengemakt og imperialisme
vera rusta med? Vil dei også gå ut i krigen med ei
forteljing om frigjering som rett og slett ikkje står til
truande? Er marxismen i det heile teke brukande, etter alle nederlaga
for sosialismen på 1900-talet? Svaret må bli at det
kjem an på kva slags marxisme det er snakk om.
Karl Marx tok aldri til orde for korkje eittpartistat eller sensur.
Kampen for demokratiet var hans utgangspunkt, og "arbeiderklassens
frigjøring må være dens eget verk" var
parolen. Då folket tok ein god porsjon makt gjennom Pariserkommunen
i 1871, skreiv Marx iherdig og entusiastisk om dei radikale tiltaka
i Paris som "den endelige oppdagede politiske form arbeidets
økonomiske frigjøring kunne skje under". Ålmenn
røysterett og avskaffing av alle privilegie var to av berebjelkane
til kommunen. Ikkje akkurat stalinistisk.
Lenin oppsummerte seinare dei same lærdomane som "forvandling av kvantitet til kvalitet: demokratiet som blir gjennomført med denne ytterste fullstendighet og konsekvens, forvandler seg fra et borgerlig demokrati til et proletarisk demokrati". I den leninske teorien var sosialisme meir enn at staten tok over ressursane frå kapitalen. Sosialismen skulle vera arbeidarklassen sitt samfunn – "kokkepikene skal styre staten", og dette kunne berre skje gjennom politisk makt, ved "demokratiet som blir gjennomført med den ytterste fullstendighet og konsekvens".
Få år seinare stod den same Lenin i leiinga for ein stat som ikkje kunne innfri desse føresetnadene for sosialismen. Rosa Luxemburg såg frå Tyskland at den unge bolsjevikstaten var tvungen til å føra krig mot sine motstandarar. Men ho leverte ei profetisk åtvaring, alt i 1918: "Det farlige begynner der de gjør en dyd av nødvendigheten."
Naudsynte tvangstiltak vart gjort til dyd, og seinare til lov – under Stalin. Ein ny marxisme vart født. Ein statsreligion der arbeidarmakt og demokrati var erstatta med sensur og "partiets leiande rolle". Den kapitalistiske Vesten fekk sin Gode fiende, og resten av 1900-talet vart forma i ein ideologisk krig der begge sider hadde all interesse av å gløyma den demokratiske formelen for sosialisme. Som vi veit profitterte ideologar av ymse kaliber – på begge sider av fronten – på denne ideologiske gløymsla til langt utpå 1970-talet.
Folk som forfattar Toril Brekke har teke konsekvensen av at dei mao-stalinistiske illusjonane brast, ved å melda overgang til det andre laget. Men det einaste ho berga gjennom å velja vekk det revolusjonære standpunktet er trua på at kommunisme er lik stalinisme. For moralen sin kan ho sjølvsagt ikkje berga ved å leggja ned kampen mot eit kapitalistisk verdsherredømme som tek livet av 40.000 ungar dagleg, som raserer livsgrunnlaget for framtida i eit rasande tempo.
Dette herredømet er det i vår tid stendig fleire som finn det naudsynt å slåst mot. Men kva alternativ kan dei stilla opp mot kapitalismen, ungdomane som reiser seg i Seattle, i Praha, i Nice? Sosialismen kan vera verdt eit forsøk. Ideen er eigentleg enkel. Den byggjer ikkje på at ein Messias eller eit Parti skal stiga ned til folket og ordna opp. Den byggjer tvert imot på at det under kapitalismen finst ein sosial majoritet som har interesse av å erstatta den privatstyrte økonomien med ein demokratisk styrt økonomi. Sosialismen er ei samfunnsform der dei viktige ressursane er gjort til felles eigedom, der økonomien er underlagt demokratiet. Med andre ord: Sosialismen er ein ide om eit samfunn der den bitre kjerna av sosial ulikskap som finst under det kapitalistiske "demokratiet" sitt søte skal er avskaffa, der arbeidarklassen – fleirtalet – tek ressursane og den politiske makta i eigne hender og gjer seg sjølv i stand til å styra.
Det er ein enkel og demokratisk tanke. Ein tanke eit kvart herskande mindretal vil ha grunn til å frykta. Ideen om eit sosialistisk folkestyre kan bli stempla som høgreekstrem i Stalins sovjet, eller som despotisk venstreekstrem av vår tids WTO-mogular.
Men høgre og venstre er berre merkelappar, ofte brukt for å forvirra. Dersom sosialisme er venstre, er venstre definert ved arbeidarmakt og mest mogleg demokrati. Høgre er definert ved det motsette; innskrenking av folkets fridom og demokratiske rettar. Det fine med ei slik opprydding er at ho plasserer Stalin og WTO der dei høyrer heime; i same ende av skalaen. Og så kan krigen halda fram.
Tilbake til oversikt over historiedebatten | Til AKPs hjemmeside